Preface (12th Edition)

Indian coins have long captivated the interest of numismatists around the world, especially the coinage of British India, Portuguese India, and the Republic of India. Prior to 2011, there was a noticeable lack of comprehensive, standardized reference material for collectors. Most enthusiasts had to rely on dealers or scattered resources, leading to inconsistent information and confusion, particularly in matters of pricing and mint identification.

In 2011, I published the first edition of Indian Coinage: British India – Republic India (1835–2010). It was among the first comprehensive guides to provide accurate details on dimensions, metal composition, mint marks, and mintage years—laying a foundation for consistency in coin cataloging across the Indian numismatic community. Its wide acceptance earned it a place on the shelves of collectors across the country, often being referred to as the “Bible of Indian Numismatics.”

Over the years, each subsequent edition has evolved to reflect the dynamic nature of the numismatic market, incorporating new research, improved classification systems, and the latest coin issues. The inclusion of Portuguese India and British-protected native states, enhancements in image quality, standardized numbering systems, and regular price revisions have ensured that the book remains both relevant and reliable.

The 12th edition marks a particularly significant milestone in this journey. In recent times, the sharp increase in bullion prices—both Gold and especially Silver—has had a profound impact on the valuation of coins. This effect is most evident across silver-based coinage, including issues of British India, Native States, Portuguese India, and Republic India, where intrinsic metal value has significantly influenced market prices, with a particularly strong impact on Proof Sets and UNC Sets.

In response to these developments, this edition presents a comprehensive and carefully calibrated price revision, aligned with prevailing bullion trends and supported by extensive market study and real-time inputs from collectors and dealers. These updates aim to offer a more practical and realistic valuation benchmark for today’s numismatic landscape.

Another important addition to this edition is the inclusion of introductory pages in Hindi, making the book more accessible to a wider audience of collectors across India. This initiative is intended to bridge language barriers and encourage deeper participation in the hobby.

This edition continues to include all newly issued coins, covering the latest Definitive Coins, Proof Sets, and UNC Sets, along with improved classification and representation. The structure of the book remains organized into three main sections:

• British India (1835–1947)
• Portuguese India (1871–1961)
• Republic India (1950–Present), including commemorative issues, definitive series, and all categories of sets

Each listing is supported with detailed specifications such as denomination, metal, weight, size, mint marks, and updated market values, along with high-quality images. The checklist feature continues to assist collectors in tracking their collections, identifying gaps, and planning future acquisitions.

This edition is the result of continuous learning, research, and interaction with the numismatic community over the years. I remain deeply grateful for the support, encouragement, and valuable feedback received from fellow collectors, dealers, and enthusiasts.

It is my sincere hope that this 12th edition will continue to serve as a trusted guide for both seasoned numismatists and new collectors, helping them navigate the evolving landscape of Indian coinage with greater clarity and confidence.

Warm regards,
Sainath Reddappa
Author and Numismatist

प्रस्तावना (Hindi)

भारतीय सिक्कों ने लंबे समय से दुनिया भर के मुद्राशास्त्रियों को आकर्षित किया है, विशेष रूप से ब्रिटिश भारत, पुर्तगाली भारत और गणतंत्र भारत के सिक्के। वर्ष 2011 से पहले संग्रहकर्ताओं के लिए व्यापक और मानकीकृत संदर्भ सामग्री की स्पष्ट कमी थी। अधिकांश उत्साही लोगों को डीलरों या बिखरे हुए स्रोतों पर निर्भर रहना पड़ता था, जिससे जानकारी में असंगति और विशेष रूप से मूल्य निर्धारण तथा टकसाल पहचान के मामलों में भ्रम उत्पन्न होता था।

वर्ष 2011 में, मैंने Indian Coinage: British India – Republic India (1835–2010) का प्रथम संस्करण प्रकाशित किया। यह उन शुरुआती व्यापक मार्गदर्शकों में से एक था जिसने आकार, धातु संरचना, टकसाल चिह्न और निर्माण वर्ष जैसी सटीक जानकारी प्रदान की—जिससे भारतीय मुद्राशास्त्र समुदाय में सिक्कों के वर्गीकरण में एकरूपता की मजबूत नींव रखी गई। इसकी व्यापक स्वीकृति ने इसे देशभर के संग्रहकर्ताओं की अलमारियों में स्थान दिलाया और इसे अक्सर “भारतीय मुद्राशास्त्र की बाइबिल” के रूप में संदर्भित किया जाने लगा।

वर्षों के दौरान, प्रत्येक नया संस्करण मुद्राशास्त्रीय बाजार की गतिशील प्रकृति को प्रतिबिंबित करता हुआ विकसित होता गया है, जिसमें नए शोध, बेहतर वर्गीकरण प्रणालियाँ और नवीनतम सिक्का जारी शामिल किए गए हैं। पुर्तगाली भारत और ब्रिटिश संरक्षित रियासतों के सिक्कों का समावेश, बेहतर चित्र गुणवत्ता, मानकीकृत क्रमांक प्रणाली और नियमित मूल्य संशोधन ने इस पुस्तक को प्रासंगिक और विश्वसनीय बनाए रखा है।

12वां संस्करण इस यात्रा में एक महत्वपूर्ण मील का पत्थर है। हाल के समय में सोने और विशेष रूप से चांदी के बुलियन मूल्यों में तेज वृद्धि ने सिक्कों के मूल्यांकन पर गहरा प्रभाव डाला है। यह प्रभाव विशेष रूप से चांदी आधारित सिक्कों में स्पष्ट रूप से दिखाई देता है, जिनमें ब्रिटिश भारत, रियासतों, पुर्तगाली भारत और गणतंत्र भारत के सिक्के शामिल हैं, जहां धातु का आंतरिक मूल्य बाजार कीमतों को महत्वपूर्ण रूप से प्रभावित कर रहा है, विशेष रूप से प्रूफ सेट और UNC सेट पर इसका प्रभाव अधिक स्पष्ट है।

इन परिवर्तनों के मद्देनज़र, इस संस्करण में एक व्यापक और सावधानीपूर्वक संतुलित मूल्य संशोधन प्रस्तुत किया गया है, जो वर्तमान बुलियन रुझानों के अनुरूप है और संग्रहकर्ताओं तथा डीलरों से प्राप्त वास्तविक समय की जानकारी पर आधारित है। इन संशोधनों का उद्देश्य आज के मुद्राशास्त्रीय परिदृश्य के लिए अधिक व्यावहारिक और यथार्थवादी मूल्य मानक प्रदान करना है।

इस संस्करण में एक और महत्वपूर्ण बदलाव हिंदी में परिचयात्मक पृष्ठों का समावेश है, जिससे यह पुस्तक भारत भर के अधिक व्यापक संग्रहकर्ता वर्ग के लिए सुलभ बन सके। यह पहल भाषा की बाधाओं को कम करने और इस शौक में अधिक भागीदारी को प्रोत्साहित करने के उद्देश्य से की गई है।

यह संस्करण नवीनतम जारी किए गए सभी सिक्कों को शामिल करता है, जिसमें नवीनतम डिफिनिटिव सिक्के, प्रूफ सेट और UNC सेट शामिल हैं, साथ ही बेहतर वर्गीकरण और प्रस्तुति भी दी गई है। पुस्तक की संरचना तीन सुव्यवस्थित खंडों में विभाजित है:

• ब्रिटिश भारत (1835–1947)
• पुर्तगाली भारत (1871–1961)
• गणतंत्र भारत (1950–वर्तमान), जिसमें स्मारक सिक्के, डिफिनिटिव श्रृंखला और सभी प्रकार के सेट शामिल हैं

प्रत्येक सिक्के के साथ उसका मूल्यवर्ग, धातु, वजन, आकार, टकसाल चिह्न और अद्यतन बाजार मूल्य जैसी विस्तृत जानकारी उच्च गुणवत्ता वाले चित्रों सहित प्रस्तुत की गई है। चेकलिस्ट सुविधा संग्रहकर्ताओं को अपने संग्रह को ट्रैक करने, कमियों की पहचान करने और भविष्य की योजनाओं में सहायता प्रदान करती है।

यह संस्करण वर्षों से मुद्राशास्त्रीय समुदाय के साथ निरंतर अध्ययन, अनुसंधान और संवाद का परिणाम है। मैं संग्रहकर्ताओं, डीलरों और उत्साही लोगों से प्राप्त समर्थन, प्रोत्साहन और मूल्यवान सुझावों के लिए हृदय से आभारी हूं।

मुझे पूर्ण विश्वास है कि यह 12वां संस्करण अनुभवी संग्रहकर्ताओं और नए उत्साही दोनों के लिए एक विश्वसनीय मार्गदर्शक के रूप में कार्य करता रहेगा और भारतीय सिक्कों की समृद्ध विरासत को समझने और सराहने में सहायता करेगा।

सादर,
Sainath Reddappa
लेखक एवं मुद्राशास्त्री

ಮುನ್ನುಡಿ (KANNADA )

ಭಾರತೀಯ ನಾಣ್ಯಗಳು ವಿಶ್ವದಾದ್ಯಂತ ನ್ಯೂಮಿಸ್ಮಾಟಿಸ್ಟ್‌ಗಳ ಗಮನವನ್ನು ಬಹುಕಾಲದಿಂದ ಸೆಳೆಯುತ್ತಿವೆ, ವಿಶೇಷವಾಗಿ ಬ್ರಿಟಿಷ್ ಇಂಡಿಯಾ, ಪೋರ್ಚುಗೀಸ್ ಇಂಡಿಯಾ ಮತ್ತು ರಿಪಬ್ಲಿಕ್ ಇಂಡಿಯಾ ನಾಣ್ಯಗಳು. 2011ರ ಮೊದಲು ಸಂಗ್ರಹಕರಿಗಾಗಿ ಸಮಗ್ರ ಮತ್ತು ಮಾನಕೀಕೃತ ಉಲ್ಲೇಖ ಗ್ರಂಥಗಳ ಕೊರತೆ ಕಂಡುಬರುತ್ತಿತ್ತು. ಹೆಚ್ಚಿನವರು ಡೀಲರ್‌ಗಳು ಅಥವಾ ಚದರಿದ ಮಾಹಿತಿಯ ಮೂಲಗಳ ಮೇಲೆ ಅವಲಂಬಿತರಾಗಬೇಕಾಗಿತ್ತು, ಇದರಿಂದ ಮಾಹಿತಿಯ ಅಸಂಗತತೆ ಮತ್ತು ವಿಶೇಷವಾಗಿ ಬೆಲೆ ಹಾಗೂ ಮಿಂಟ್ ಗುರುತುಗಳ ವಿಷಯದಲ್ಲಿ ಗೊಂದಲ ಉಂಟಾಗುತ್ತಿತ್ತು.

2011ರಲ್ಲಿ ನಾನು Indian Coinage: British India – Republic India (1835–2010) ಎಂಬ ಮೊದಲ ಆವೃತ್ತಿಯನ್ನು ಪ್ರಕಟಿಸಿದೆ. ಇದು ಗಾತ್ರ, ಲೋಹ ಸಂಯೋಜನೆ, ಮಿಂಟ್ ಗುರುತುಗಳು ಮತ್ತು ಮಿಂಟಿಂಗ್ ವರ್ಷಗಳಂತಹ ನಿಖರ ಮಾಹಿತಿಯನ್ನು ನೀಡಿದ ಮೊದಲ ಸಮಗ್ರ ಮಾರ್ಗದರ್ಶಕಗಳಲ್ಲಿ ಒಂದಾಗಿತ್ತು—ಇದು ಭಾರತೀಯ ನ್ಯೂಮಿಸ್ಮಾಟಿಕ್ ಸಮುದಾಯದಲ್ಲಿ ನಾಣ್ಯ ವರ್ಗೀಕರಣಕ್ಕೆ ದೃಢವಾದ ನೆಲೆಯನ್ನು ನಿರ್ಮಿಸಿತು. ಇದರ ವ್ಯಾಪಕ ಸ್ವೀಕೃತಿಯಿಂದ ಇದು ದೇಶದಾದ್ಯಂತ ಸಂಗ್ರಹಕರ ಶೆಲ್ಫ್‌ಗಳಲ್ಲಿ ಸ್ಥಾನ ಪಡೆದಿದ್ದು, ಇದನ್ನು “ಭಾರತೀಯ ನ್ಯೂಮಿಸ್ಮಾಟಿಕ್ಸ್‌ನ ಬೈಬಲ್” ಎಂದು ಕರೆಯಲಾಗುತ್ತದೆ.

ವರ್ಷಗಳ ընթացքում, ಪ್ರತಿ ಹೊಸ ಆವೃತ್ತಿಯು ನ್ಯೂಮಿಸ್ಮಾಟಿಕ್ ಮಾರುಕಟ್ಟೆಯ ಚಲನೆಯ ಸ್ವಭಾವವನ್ನು ಪ್ರತಿಬಿಂಬಿಸುವಂತೆ ಅಭಿವೃದ್ಧಿ ಹೊಂದಿದೆ. ಹೊಸ ಸಂಶೋಧನೆಗಳು, ಸುಧಾರಿತ ವರ್ಗೀಕರಣ ವ್ಯವಸ್ಥೆಗಳು ಮತ್ತು ಇತ್ತೀಚಿನ ನಾಣ್ಯ ಬಿಡುಗಡೆಗಳು ಸೇರಿಸಲ್ಪಟ್ಟಿವೆ. ಪೋರ್ಚುಗೀಸ್ ಇಂಡಿಯಾ ಮತ್ತು ಬ್ರಿಟಿಷ್ ರಕ್ಷಣೆಯಲ್ಲಿದ್ದ ಸ್ಥಳೀಯ ರಾಜ್ಯಗಳ ನಾಣ್ಯಗಳನ್ನು ಕೂಡ ಸೇರಿಸಲಾಗಿದೆ. ಸುಧಾರಿತ ಚಿತ್ರ ಗುಣಮಟ್ಟ, ಮಾನಕೀಕೃತ ಸಂಖ್ಯಾ ವ್ಯವಸ್ಥೆ ಮತ್ತು ನಿಯಮಿತ ಬೆಲೆ ಪರಿಷ್ಕರಣೆಗಳು ಈ ಪುಸ್ತಕವನ್ನು ವಿಶ್ವಾಸಾರ್ಹ ಮತ್ತು ಪ್ರಸ್ತುತವಾಗಿರಿಸುತ್ತವೆ.

12ನೇ ಆವೃತ್ತಿ ಈ ಪ್ರಯಾಣದಲ್ಲಿ ಒಂದು ಮಹತ್ವದ ಮೈಲಿಗಲ್ಲಾಗಿದೆ. ಇತ್ತೀಚಿನ ದಿನಗಳಲ್ಲಿ ಚಿನ್ನ ಮತ್ತು ವಿಶೇಷವಾಗಿ ಬೆಳ್ಳಿ ಬೆಲೆಯಲ್ಲಿ ಉಂಟಾದ ತೀವ್ರ ಏರಿಕೆ ನಾಣ್ಯಗಳ ಮೌಲ್ಯಮಾಪನದ ಮೇಲೆ ಮಹತ್ತರ ಪರಿಣಾಮ ಬೀರಿದೆ. ಈ ಪರಿಣಾಮ ವಿಶೇಷವಾಗಿ ಬೆಳ್ಳಿ ಆಧಾರಿತ ನಾಣ್ಯಗಳಲ್ಲಿ ಸ್ಪಷ್ಟವಾಗಿ ಕಂಡುಬರುತ್ತದೆ, ಇದರಲ್ಲಿ ಬ್ರಿಟಿಷ್ ಇಂಡಿಯಾ, ಸ್ಥಳೀಯ ರಾಜ್ಯಗಳು, ಪೋರ್ಚುಗೀಸ್ ಇಂಡಿಯಾ ಮತ್ತು ರಿಪಬ್ಲಿಕ್ ಇಂಡಿಯಾ ನಾಣ್ಯಗಳು ಸೇರಿವೆ. ಇಲ್ಲಿ ಲೋಹದ ಆಂತರಿಕ ಮೌಲ್ಯವು ಮಾರುಕಟ್ಟೆ ಬೆಲೆಗಳನ್ನು ಬಹಳವಾಗಿ ಪ್ರಭಾವಿಸುತ್ತಿದೆ, ವಿಶೇಷವಾಗಿ Proof ಸೆಟ್‌ಗಳು ಮತ್ತು UNC ಸೆಟ್‌ಗಳ ಮೇಲೆ ಇದರ ಪರಿಣಾಮ ಹೆಚ್ಚು ಕಂಡುಬರುತ್ತದೆ.

ಈ ಬೆಳವಣಿಗೆಗಳನ್ನು ಗಮನದಲ್ಲಿಟ್ಟುಕೊಂಡು, ಈ ಆವೃತ್ತಿಯಲ್ಲಿ ಸಮಗ್ರ ಮತ್ತು ಜಾಗ್ರತೆಯಿಂದ ಸಮತೋಲನಗೊಳಿಸಲಾದ ಬೆಲೆ ಪರಿಷ್ಕರಣೆ ಮಾಡಲಾಗಿದೆ. ಇದು ಪ್ರಸ್ತುತ ಬೂಲಿಯನ್ ಮಾರುಕಟ್ಟೆಯ ಧೋರಣೆಗಳಿಗೆ ಹೊಂದಿಕೊಂಡಿದ್ದು, ಸಂಗ್ರಹಕರು ಮತ್ತು ಡೀಲರ್‌ಗಳಿಂದ ಪಡೆದ ನೈಜ ಸಮಯದ ಮಾಹಿತಿಯ ಆಧಾರದ ಮೇಲೆ ರೂಪಿಸಲಾಗಿದೆ. ಈ ಪರಿಷ್ಕರಣೆಗಳು ಇಂದಿನ ನ್ಯೂಮಿಸ್ಮಾಟಿಕ್ ಮಾರುಕಟ್ಟೆಗೆ ಹೆಚ್ಚು ಪ್ರಾಯೋಗಿಕ ಮತ್ತು ವಾಸ್ತವಿಕ ಬೆಲೆ ಮಾನದಂಡವನ್ನು ಒದಗಿಸುವ ಉದ್ದೇಶವನ್ನು ಹೊಂದಿವೆ.

ಈ ಆವೃತ್ತಿಯಲ್ಲಿ ಮತ್ತೊಂದು ಪ್ರಮುಖ ಸೇರ್ಪಡೆ ಎಂದರೆ ಹಿಂದಿ ಭಾಷೆಯಲ್ಲಿ ಪರಿಚಯಾತ್ಮಕ ಪುಟಗಳ ಸೇರಿಕೆ, ಇದರಿಂದ ಈ ಪುಸ್ತಕವು ಭಾರತದಾದ್ಯಂತ ಹೆಚ್ಚು ವ್ಯಾಪಕ ಸಂಗ್ರಹಕರಿಗೆ ಸುಲಭವಾಗಿ ಲಭ್ಯವಾಗುತ್ತದೆ. ಈ ಕ್ರಮವು ಭಾಷಾ ಅಡೆತಡೆಗಳನ್ನು ಕಡಿಮೆ ಮಾಡಿ ನಾಣ್ಯ ಸಂಗ್ರಹಣೆಯ ಮೇಲಿನ ಆಸಕ್ತಿಯನ್ನು ಹೆಚ್ಚಿಸಲು ಸಹಾಯ ಮಾಡುತ್ತದೆ.

ಈ ಆವೃತ್ತಿಯಲ್ಲಿ ಇತ್ತೀಚೆಗೆ ಬಿಡುಗಡೆಗೊಂಡ ಎಲ್ಲಾ ನಾಣ್ಯಗಳನ್ನು ಒಳಗೊಂಡಿದೆ, ಇದರಲ್ಲಿ Definitive Coins, Proof ಸೆಟ್‌ಗಳು ಮತ್ತು UNC ಸೆಟ್‌ಗಳು ಸೇರಿವೆ, ಜೊತೆಗೆ ಸುಧಾರಿತ ವರ್ಗೀಕರಣ ಮತ್ತು ನಿರೂಪಣೆ ಕೂಡ ಇದೆ. ಈ ಪುಸ್ತಕವನ್ನು ಮೂರು ಪ್ರಮುಖ ವಿಭಾಗಗಳಾಗಿ ವಿನ್ಯಾಸಗೊಳಿಸಲಾಗಿದೆ:

• ಬ್ರಿಟಿಷ್ ಇಂಡಿಯಾ (1835–1947)
• ಪೋರ್ಚುಗೀಸ್ ಇಂಡಿಯಾ (1871–1961)
• ರಿಪಬ್ಲಿಕ್ ಇಂಡಿಯಾ (1950–ಪ್ರಸ್ತುತ), ಇದರಲ್ಲಿ ಸ್ಮಾರಕ ನಾಣ್ಯಗಳು, Definitive ಸರಣಿ ಮತ್ತು ಎಲ್ಲಾ ರೀತಿಯ ಸೆಟ್‌ಗಳು ಸೇರಿವೆ

ಪ್ರತಿ ನಾಣ್ಯವು ಅದರ ಮೌಲ್ಯ, ಲೋಹ, ತೂಕ, ಗಾತ್ರ, ಮಿಂಟ್ ಗುರುತುಗಳು ಮತ್ತು ನವೀಕರಿಸಿದ ಮಾರುಕಟ್ಟೆ ಬೆಲೆಗಳಂತಹ ವಿವರಗಳೊಂದಿಗೆ, ಉನ್ನತ ಗುಣಮಟ್ಟದ ಚಿತ್ರಗಳೊಂದಿಗೆ ನೀಡಲಾಗಿದೆ. ಚೆಕ್‌ಲಿಸ್ಟ್ ವೈಶಿಷ್ಟ್ಯವು ಸಂಗ್ರಹಕರಿಗೆ ತಮ್ಮ ಸಂಗ್ರಹವನ್ನು ಟ್ರ್ಯಾಕ್ ಮಾಡಲು, ಕೊರತೆಗಳನ್ನು ಗುರುತಿಸಲು ಮತ್ತು ಭವಿಷ್ಯದ ಯೋಜನೆಗಳನ್ನು ರೂಪಿಸಲು ಸಹಾಯ ಮಾಡುತ್ತದೆ.

ಈ ಆವೃತ್ತಿಯು ಹಲವು ವರ್ಷಗಳ ಸಂಗ್ರಹ, ಸಂಶೋಧನೆ ಮತ್ತು ನ್ಯೂಮಿಸ್ಮಾಟಿಕ್ ಸಮುದಾಯದೊಂದಿಗೆ ನಡೆದ ಸಂವಹನದ ಫಲವಾಗಿದೆ. ಸಂಗ್ರಹಕರು, ಡೀಲರ್‌ಗಳು ಮತ್ತು ಆಸಕ್ತ ವ್ಯಕ್ತಿಗಳಿಂದ ಲಭಿಸಿದ ಬೆಂಬಲ, ಪ್ರೋತ್ಸಾಹ ಮತ್ತು ಅಮೂಲ್ಯ ಸಲಹೆಗಳಿಗೆ ನಾನು ಹೃತ್ಪೂರ್ವಕ ಕೃತಜ್ಞತೆಗಳನ್ನು ಸಲ್ಲಿಸುತ್ತೇನೆ.

ಈ 12ನೇ ಆವೃತ್ತಿಯು ಅನುಭವಿಗಳಾದ ಸಂಗ್ರಹಕರಿಗೂ ಹೊಸಬರಿಗೂ ವಿಶ್ವಾಸಾರ್ಹ ಮಾರ್ಗದರ್ಶಕವಾಗಿಯೇ ಮುಂದುವರಿಯುತ್ತದೆ ಮತ್ತು ಭಾರತೀಯ ನಾಣ್ಯಗಳ ಸಮೃದ್ಧ ಪರಂಪರೆಯನ್ನು ಅರ್ಥಮಾಡಿಕೊಳ್ಳಲು ಸಹಾಯ ಮಾಡುತ್ತದೆ ಎಂಬ ನಂಬಿಕೆ ನನಗಿದೆ.

ಆದರದಿಂದ,
Sainath Reddappa
ಲೇಖಕ ಮತ್ತು ನ್ಯೂಮಿಸ್ಮಾಟಿಸ್ಟ್

முன்னுரை (TAMIL)

இந்திய நாணயங்கள் உலகம் முழுவதும் நாணய ஆய்வாளர்களை நீண்ட காலமாக கவர்ந்துள்ளன, குறிப்பாக பிரிட்டிஷ் இந்தியா, போர்ச்சுகீசிய இந்தியா மற்றும் குடியரசு இந்தியாவின் நாணயங்கள். 2011க்கு முன்பு சேகரிப்பாளர்களுக்கான முழுமையான மற்றும் ஒரே மாதிரியான குறிப்புகள் கொண்ட நூல்கள் பற்றாக்குறை இருந்தது. பெரும்பாலானோர் விற்பனையாளர்கள் அல்லது சிதறிய தகவல் மூலங்களை நம்ப வேண்டியிருந்தது, இதனால் தகவல் முரண்பாடுகள் மற்றும் குறிப்பாக விலை நிர்ணயம் மற்றும் நாணயத் தாள அடையாளம் குறித்து குழப்பம் ஏற்பட்டது.

2011ஆம் ஆண்டு நான் Indian Coinage: British India – Republic India (1835–2010) என்ற முதல் பதிப்பை வெளியிட்டேன். இது அளவு, உலோக அமைப்பு, தாளக் குறிகள் மற்றும் உற்பத்தி ஆண்டுகள் போன்ற துல்லியமான விவரங்களை வழங்கிய முதல் விரிவான வழிகாட்டிகளில் ஒன்றாகும். இது இந்திய நாணய ஆய்வாளர்களுக்கு ஒரு ஒரே மாதிரி தரநிலையை உருவாக்கியது. இதன் பரவலான வரவேற்பால், இது நாட்டின் பல சேகரிப்பாளர்களின் அலமாரிகளில் இடம்பிடித்து, “இந்திய நாணய ஆய்வின் பைபிள்” என்று அழைக்கப்பட்டது.

காலப்போக்கில், ஒவ்வொரு பதிப்பும் நாணய சந்தையின் மாற்றங்களை பிரதிபலிக்கும் வகையில் மேம்படுத்தப்பட்டுள்ளது. புதிய ஆய்வுகள், மேம்பட்ட வகைப்பாடு முறைகள் மற்றும் புதிய நாணய வெளியீடுகள் சேர்க்கப்பட்டுள்ளன. போர்ச்சுகீசிய இந்தியா மற்றும் பிரிட்டிஷ் பாதுகாப்பில் இருந்த நாட்டுடைமைக் அரசுகளின் நாணயங்களும் சேர்க்கப்பட்டுள்ளன. மேம்பட்ட படத் தரம், ஒரே மாதிரி எண் அமைப்பு மற்றும் முறையான விலை திருத்தங்கள் இந்த புத்தகத்தை தொடர்ந்து நம்பகமானதாகவும் பயனுள்ளதாகவும் வைத்திருக்கின்றன.

12வது பதிப்பு இந்த பயணத்தில் ஒரு முக்கியமான கட்டமாகும். சமீப காலங்களில் தங்கம் மற்றும் குறிப்பாக வெள்ளி விலைகளில் ஏற்பட்ட கூர்மையான உயர்வு நாணயங்களின் மதிப்பில் குறிப்பிடத்தக்க தாக்கத்தை ஏற்படுத்தியுள்ளது. இந்த தாக்கம் குறிப்பாக வெள்ளி அடிப்படையிலான நாணயங்களில் தெளிவாகக் காணப்படுகிறது, இதில் பிரிட்டிஷ் இந்தியா, நாட்டுடைமைக் அரசுகள், போர்ச்சுகீசிய இந்தியா மற்றும் குடியரசு இந்தியா ஆகியவற்றின் நாணயங்கள் அடங்கும். இங்கு உலோகத்தின் உட்பொருள் மதிப்பு சந்தை விலைகளை அதிகமாக பாதிக்கிறது, குறிப்பாக Proof Sets மற்றும் UNC Sets மீது இது அதிக தாக்கத்தை ஏற்படுத்தியுள்ளது.

இந்த மாற்றங்களை கருத்தில் கொண்டு, இந்த பதிப்பில் முழுமையான மற்றும் கவனமாக சமநிலைப்படுத்தப்பட்ட விலை திருத்தம் செய்யப்பட்டுள்ளது. இது தற்போதைய புலியன் சந்தை நிலவரத்துக்கு ஏற்ப அமைக்கப்பட்டுள்ளது மற்றும் சேகரிப்பாளர்கள் மற்றும் விற்பனையாளர்களிடமிருந்து பெறப்பட்ட தகவல்களின் அடிப்படையில் தயாரிக்கப்பட்டுள்ளது. இந்த மாற்றங்கள் இன்றைய நாணய சந்தைக்கு பொருத்தமான மற்றும் நடைமுறைபூர்வமான விலை வழிகாட்டியை வழங்குகின்றன.

இந்த பதிப்பில் மேலும் ஒரு முக்கிய மாற்றமாக ஹிந்தியில் அறிமுகப் பக்கங்கள் சேர்க்கப்பட்டுள்ளன, இது இந்தியா முழுவதும் உள்ள சேகரிப்பாளர்களுக்கு இந்த புத்தகத்தை மேலும் அணுகக்கூடியதாக மாற்றுகிறது. இது மொழி தடைகளை குறைத்து நாணய சேகரிப்பு ஆர்வத்தை அதிகரிக்க உதவுகிறது.

இந்த பதிப்பில் சமீபத்தில் வெளியிடப்பட்ட அனைத்து நாணயங்களும் சேர்க்கப்பட்டுள்ளன, இதில் Definitive Coins, Proof Sets மற்றும் UNC Sets அடங்கும். மேம்பட்ட வகைப்பாடு மற்றும் விளக்கமும் வழங்கப்பட்டுள்ளது. இந்த புத்தகம் மூன்று முக்கிய பிரிவுகளாக அமைக்கப்பட்டுள்ளது:

• பிரிட்டிஷ் இந்தியா (1835–1947)
• போர்ச்சுகீசிய இந்தியா (1871–1961)
• குடியரசு இந்தியா (1950–தற்போது), இதில் நினைவுச் சின்ன நாணயங்கள், Definitive தொடர்கள் மற்றும் அனைத்து வகை செட்கள் அடங்கும்

ஒவ்வொரு நாணயத்திற்கும் அதன் மதிப்பு, உலோகம், எடை, அளவு, தாளக் குறி மற்றும் புதுப்பிக்கப்பட்ட சந்தை விலை ஆகிய விவரங்கள் உயர்தர படங்களுடன் வழங்கப்பட்டுள்ளன. சேகரிப்பாளர்கள் தங்களது சேகரிப்பை கண்காணிக்கவும், குறைவுகளை கண்டறியவும் மற்றும் எதிர்கால திட்டங்களை அமைக்கவும் checklist வசதி உதவுகிறது.

இந்த பதிப்பு பல ஆண்டுகளாக சேகரிப்பு, ஆய்வு மற்றும் நாணய சமூகத்துடன் நடந்த தொடர்புகளின் விளைவாக உருவானது. சேகரிப்பாளர்கள், விற்பனையாளர்கள் மற்றும் ஆர்வலர்களிடமிருந்து கிடைத்த ஆதரவு, ஊக்கம் மற்றும் பயனுள்ள கருத்துகளுக்கு நான் மனமார்ந்த நன்றியை தெரிவித்துக்கொள்கிறேன்.

இந்த 12வது பதிப்பு அனுபவமுள்ள சேகரிப்பாளர்களுக்கும் புதியவர்களுக்கும் ஒரு நம்பகமான வழிகாட்டியாக இருந்து, இந்திய நாணயங்களின் வளமான பாரம்பரியத்தை புரிந்துகொள்ள உதவும் என்று நான் நம்புகிறேன்.

அன்புடன்,
Sainath Reddappa
எழுத்தாளர் மற்றும் நாணய ஆய்வாளர்

ముందుమాట (TELUGU )

భారతీయ నాణేలు ప్రపంచవ్యాప్తంగా న్యూమిస్మాటిస్ట్‌లను చాలా కాలంగా ఆకర్షిస్తున్నాయి, ముఖ్యంగా బ్రిటిష్ ఇండియా, పోర్చుగీస్ ఇండియా మరియు రిపబ్లిక్ ఇండియా నాణేలు. 2011కు ముందు సేకరణకారుల కోసం సమగ్ర మరియు ప్రమాణీకృత సూచన గ్రంథాలు కొరతగా ఉండేవి. చాలా మంది డీలర్లు లేదా చెల్లాచెదురుగా ఉన్న సమాచార వనరులపై ఆధారపడాల్సి వచ్చేది, దీనివల్ల సమాచారం లో అసమానతలు మరియు ముఖ్యంగా ధరలు మరియు మింట్ గుర్తింపులో గందరగోళం ఏర్పడేది.

2011లో నేను Indian Coinage: British India – Republic India (1835–2010) అనే నా మొదటి ఎడిషన్‌ను ప్రచురించాను. ఇది పరిమాణం, లోహ కూర్పు, మింట్ మార్కులు మరియు మింటింగ్ సంవత్సరాలు వంటి ఖచ్చితమైన వివరాలను అందించిన మొదటి సమగ్ర మార్గదర్శకాల్లో ఒకటి—దీంతో భారతీయ న్యూమిస్మాటిక్ సమాజంలో నాణేల వర్గీకరణకు ఒక స్థిరమైన పునాది ఏర్పడింది. దీనికి వచ్చిన విస్తృత ఆదరణతో, ఇది దేశవ్యాప్తంగా సేకరణకారుల వద్ద ప్రాముఖ్యత పొందింది మరియు “భారతీయ న్యూమిస్మాటిక్స్ యొక్క బైబిల్”గా పిలువబడింది.

గత సంవత్సరాల్లో, ప్రతి కొత్త ఎడిషన్ న్యూమిస్మాటిక్ మార్కెట్‌లో జరిగే మార్పులను ప్రతిబింబించేలా అభివృద్ధి చెందింది. కొత్త పరిశోధనలు, మెరుగైన వర్గీకరణ విధానాలు మరియు తాజా నాణేలు చేర్చబడ్డాయి. పోర్చుగీస్ ఇండియా మరియు బ్రిటిష్ పరిరక్షణలో ఉన్న స్థానిక రాష్ట్రాల నాణేలు కూడా చేర్చబడ్డాయి. మెరుగైన చిత్ర నాణ్యత, ప్రమాణీకృత నంబరింగ్ వ్యవస్థ మరియు క్రమం తప్పని ధర సవరణలు ఈ పుస్తకాన్ని నమ్మదగినదిగా మరియు ప్రాముఖ్యత గలదిగా ఉంచాయి.

12వ ఎడిషన్ ఈ ప్రయాణంలో ఒక ముఖ్యమైన మైలురాయి. ఇటీవలి కాలంలో బంగారం మరియు ముఖ్యంగా వెండి ధరలు గణనీయంగా పెరగడం నాణేల విలువపై గొప్ప ప్రభావం చూపింది. ఈ ప్రభావం ముఖ్యంగా వెండి ఆధారిత నాణేలపై స్పష్టంగా కనిపిస్తోంది, అందులో బ్రిటిష్ ఇండియా, స్థానిక రాష్ట్రాలు, పోర్చుగీస్ ఇండియా మరియు రిపబ్లిక్ ఇండియా నాణేలు ఉన్నాయి. ఇక్కడ లోహపు అంతర్గత విలువ మార్కెట్ ధరలను ప్రభావితం చేస్తోంది, ప్రత్యేకంగా Proof Sets మరియు UNC Sets పై దీని ప్రభావం ఎక్కువగా కనిపిస్తోంది.

ఈ మార్పులను దృష్టిలో ఉంచుకొని, ఈ ఎడిషన్‌లో సమగ్ర మరియు జాగ్రత్తగా సమతుల్యమైన ధర సవరణ చేయబడింది. ఇది ప్రస్తుత బులియన్ మార్కెట్ ధోరణులకు అనుగుణంగా ఉండి, సేకరణకారులు మరియు డీలర్ల నుండి వచ్చిన తాజా సమాచారంపై ఆధారపడి రూపొందించబడింది. ఈ సవరణలు ప్రస్తుత న్యూమిస్మాటిక్ మార్కెట్‌కు మరింత ప్రాయోగికమైన మరియు వాస్తవికమైన ధర మార్గదర్శకాన్ని అందించడానికి ఉద్దేశించబడ్డాయి.

ఈ ఎడిషన్‌లో మరో ముఖ్యమైన మార్పు హిందీ భాషలో పరిచయ పేజీల చేర్పు, దీని ద్వారా ఈ పుస్తకం భారతదేశంలోని మరింత విస్తృత సేకరణకారులకు అందుబాటులోకి వస్తుంది. ఈ చర్య భాషా అడ్డంకులను తగ్గించి నాణేలు సేకరణపై ఆసక్తిని పెంచుతుంది.

ఈ ఎడిషన్‌లో తాజా విడుదలైన అన్ని నాణేలు చేర్చబడ్డాయి, ఇందులో Definitive Coins, Proof Sets మరియు UNC Sets ఉన్నాయి, అలాగే మెరుగైన వర్గీకరణ మరియు ప్రదర్శన కూడా కలదు. పుస్తకం మూడు ప్రధాన విభాగాలుగా విభజించబడింది:

• బ్రిటిష్ ఇండియా (1835–1947)
• పోర్చుగీస్ ఇండియా (1871–1961)
• రిపబ్లిక్ ఇండియా (1950–ప్రస్తుతం), ఇందులో స్మారక నాణేలు, Definitive సిరీస్ మరియు అన్ని రకాల సెట్లు ఉన్నాయి

ప్రతి నాణానికి దాని విలువ, లోహం, బరువు, పరిమాణం, మింట్ మార్కులు మరియు తాజా మార్కెట్ ధరలతో పాటు ఉన్నత నాణ్యత గల చిత్రాలు ఇవ్వబడ్డాయి. చెక్‌లిస్ట్ సౌకర్యం సేకరణకారులకు తమ సేకరణను ట్రాక్ చేయడంలో, లోపాలను గుర్తించడంలో మరియు భవిష్యత్ ప్రణాళికలు రూపొందించడంలో సహాయపడుతుంది.

ఈ ఎడిషన్ అనేక సంవత్సరాలుగా సాగుతున్న సేకరణ, పరిశోధన మరియు న్యూమిస్మాటిక్ సమాజంతో పరస్పర చర్యల ఫలితం. సేకరణకారులు, డీలర్లు మరియు ఆసక్తిగల వ్యక్తుల నుండి లభించిన మద్దతు, ప్రోత్సాహం మరియు విలువైన సూచనలకు నేను హృదయపూర్వక కృతజ్ఞతలు తెలియజేస్తున్నాను.

ఈ 12వ ఎడిషన్ అనుభవజ్ఞులైన సేకరణకారులు మరియు కొత్తవారికి ఒక విశ్వసనీయ మార్గదర్శకంగా కొనసాగుతూ, భారతీయ నాణేల సమృద్ధమైన వారసత్వాన్ని అర్థం చేసుకోవడంలో సహాయపడుతుందని నేను ఆశిస్తున్నాను.

ఆప్యాయంగా,
Sainath Reddappa
రచయిత మరియు న్యూమిస్మాటిస్ట్

മുൻവാക്ക് (MALAYALAM)

ഇന്ത്യൻ നാണയങ്ങൾ ലോകമെമ്പാടുമുള്ള നാണയ ശേഖരകരെയും ന്യുമിസ്മാറ്റിസ്റ്റുകളെയും ഏറെക്കാലമായി ആകർഷിച്ചുവരുന്നു, പ്രത്യേകിച്ച് ബ്രിട്ടീഷ് ഇന്ത്യ, പോർച്ചുഗീസ് ഇന്ത്യ, റിപ്പബ്ലിക് ഇന്ത്യ എന്നിവയിലെ നാണയങ്ങൾ. 2011-ന് മുമ്പ് ശേഖരകര്ക്കായി സമഗ്രവും മാനദണ്ഡപ്പെടുത്തിയതുമായ ഒരു റഫറൻസ് ഗ്രന്ഥത്തിന്റെ അഭാവം വ്യക്തമായിരുന്നു. പലരും ഡീലർമാരെയോ ചിതറിക്കിടക്കുന്ന വിവര സ്രോതസുകളെയോ ആശ്രയിക്കേണ്ടി വന്നത് മൂലം വിവരങ്ങളിൽ അസംഗതിയും പ്രത്യേകിച്ച് വിലയും മിന്റ് തിരിച്ചറിയലും സംബന്ധിച്ച ആശയക്കുഴപ്പവും ഉണ്ടായിരുന്നു.

2011-ൽ ഞാൻ Indian Coinage: British India – Republic India (1835–2010) എന്ന ഗ്രന്ഥത്തിന്റെ ആദ്യ പതിപ്പ് പ്രസിദ്ധീകരിച്ചു. ഇത് വലിപ്പം, ലോഹ ഘടന, മിന്റ് മാർക്കുകൾ, നിർമ്മാണ വർഷങ്ങൾ എന്നിവയുടെ കൃത്യമായ വിവരങ്ങൾ നൽകിയ ആദ്യ സമഗ്ര മാർഗ്ഗദർശികളിൽ ഒന്നായിരുന്നു—ഇത് ഇന്ത്യൻ ന്യുമിസ്മാറ്റിക് സമൂഹത്തിൽ നാണയ വർഗ്ഗീകരണത്തിന് സ്ഥിരതയുള്ള അടിസ്ഥാനം ഒരുക്കി. ഇതിന്റെ വ്യാപകമായ അംഗീകാരം കാരണം ഇത് രാജ്യത്തെ ശേഖരകരുടെ അലമാരകളിൽ സ്ഥാനം നേടി, പലപ്പോഴും “ഇന്ത്യൻ ന്യുമിസ്മാറ്റിക്സിന്റെ ബൈബിൾ” എന്ന പേരിൽ അറിയപ്പെട്ടു.

വർഷങ്ങളായി ഓരോ പതിപ്പും ന്യുമിസ്മാറ്റിക് വിപണിയിലെ മാറ്റങ്ങളെ പ്രതിഫലിപ്പിക്കുന്ന രീതിയിൽ വികസിച്ചു. പുതിയ ഗവേഷണങ്ങൾ, മെച്ചപ്പെട്ട വർഗ്ഗീകരണ രീതികൾ, പുതിയ നാണയങ്ങൾ എന്നിവ ഉൾപ്പെടുത്തി. പോർച്ചുഗീസ് ഇന്ത്യയും ബ്രിട്ടീഷ് സംരക്ഷണത്തിലുള്ള ദേശിയ സംസ്ഥാനങ്ങളുടെയും നാണയങ്ങൾ ഉൾപ്പെടുത്തിയിട്ടുണ്ട്. മെച്ചപ്പെട്ട ചിത്രഗുണം, സ്റ്റാൻഡേർഡ് നമ്പറിംഗ് സംവിധാനം, സ്ഥിരമായ വില പരിഷ്കരണങ്ങൾ എന്നിവ ഈ പുസ്തകത്തെ വിശ്വസനീയവും പ്രാധാന്യമുള്ളതുമായ ഒരു ഗ്രന്ഥമാക്കി നിലനിർത്തുന്നു.

12-ാം പതിപ്പ് ഈ യാത്രയിലെ ഒരു പ്രധാന ഘട്ടമാണ്. അടുത്തിടെ സ്വർണ്ണത്തിന്റെയും പ്രത്യേകിച്ച് വെള്ളിയുടെയും വിലയിൽ ഉണ്ടായ വലിയ വർധന നാണയങ്ങളുടെ മൂല്യത്തെ ഗണ്യമായി ബാധിച്ചിട്ടുണ്ട്. ഈ സ്വാധീനം പ്രധാനമായും വെള്ളി അടിസ്ഥാനമാക്കിയ നാണയങ്ങളിൽ വ്യക്തമായി കാണപ്പെടുന്നു, ഇതിൽ ബ്രിട്ടീഷ് ഇന്ത്യ, ദേശിയ സംസ്ഥാനങ്ങൾ, പോർച്ചുഗീസ് ഇന്ത്യ, റിപ്പബ്ലിക് ഇന്ത്യ എന്നിവയുടെ നാണയങ്ങൾ ഉൾപ്പെടുന്നു. ഇവിടെ ലോഹത്തിന്റെ ആന്തരിക മൂല്യം വിപണി വിലകളെ ശക്തമായി സ്വാധീനിക്കുന്നു, പ്രത്യേകിച്ച് Proof സെറ്റുകളും UNC സെറ്റുകളും കൂടുതൽ ബാധിക്കപ്പെട്ടിട്ടുണ്ട്.

ഈ മാറ്റങ്ങളെ പരിഗണിച്ച്, ഈ പതിപ്പിൽ സമഗ്രവും സൂക്ഷ്മമായി ബാലൻസുചെയ്ത വില പരിഷ്കരണം നടപ്പിലാക്കിയിട്ടുണ്ട്. ഇത് നിലവിലെ ബുള്ളിയൻ വിപണി പ്രവണതകളോട് പൊരുത്തപ്പെടുന്നതും ശേഖരകരുടെയും ഡീലർമാരുടെയും പ്രതികരണത്തെ അടിസ്ഥാനമാക്കിയുമാണ്. ഈ പുതുക്കലുകൾ ഇന്നത്തെ ന്യുമിസ്മാറ്റിക് വിപണിക്ക് കൂടുതൽ പ്രായോഗികവും യാഥാർത്ഥ്യബോധമുള്ളതുമായ വില മാർഗ്ഗനിർദ്ദേശം നൽകുകയാണ് ലക്ഷ്യമിടുന്നത്.

ഈ പതിപ്പിൽ മറ്റൊരു പ്രധാന ചേർക്കലാണ് ഹിന്ദിയിൽ പരിചയപ്പെടുത്തൽ പേജുകൾ ഉൾപ്പെടുത്തിയത്, ഇതിലൂടെ ഈ പുസ്തകം ഇന്ത്യയിലെ കൂടുതൽ ശേഖരകർക്ക് എളുപ്പത്തിൽ ലഭ്യമാകുന്നു. ഇത് ഭാഷാ തടസ്സങ്ങൾ കുറയ്ക്കുകയും ഈ ഹോബിയിൽ കൂടുതൽ ആളുകൾ പങ്കെടുക്കാൻ പ്രോത്സാഹിപ്പിക്കുകയും ചെയ്യുന്നു.

ഈ പതിപ്പിൽ ഏറ്റവും പുതിയ എല്ലാ നാണയങ്ങളും ഉൾപ്പെടുത്തിയിട്ടുണ്ട്, ഇതിൽ Definitive Coins, Proof Sets, UNC Sets എന്നിവ ഉൾപ്പെടുന്നു, കൂടാതെ മെച്ചപ്പെട്ട വർഗ്ഗീകരണവും അവതരണവും നൽകിയിരിക്കുന്നു. പുസ്തകം മൂന്ന് പ്രധാന വിഭാഗങ്ങളായി ക്രമീകരിച്ചിരിക്കുന്നു:

• ബ്രിട്ടീഷ് ഇന്ത്യ (1835–1947)
• പോർച്ചുഗീസ് ഇന്ത്യ (1871–1961)
• റിപ്പബ്ലിക് ഇന്ത്യ (1950–ഇപ്പോൾ), ഇതിൽ സ്മാരക നാണയങ്ങൾ, Definitive സീരീസ്, എല്ലാ തരത്തിലുള്ള സെറ്റുകൾ ഉൾപ്പെടുന്നു

ഓരോ നാണയവും അതിന്റെ മൂല്യം, ലോഹം, ഭാരം, വലിപ്പം, മിന്റ് മാർക്കുകൾ, പുതുക്കിയ വിപണി വില എന്നിവയോടെ ഉയർന്ന നിലവാരത്തിലുള്ള ചിത്രങ്ങളോടുകൂടി അവതരിപ്പിച്ചിരിക്കുന്നു. ചെക്ക്ലിസ്റ്റ് സവിശേഷത ശേഖരകർക്ക് അവരുടെ ശേഖരം നിരീക്ഷിക്കാനും കുറവുകൾ കണ്ടെത്താനും ഭാവി പദ്ധതികൾ ആസൂത്രണം ചെയ്യാനും സഹായിക്കുന്നു.

ഈ പതിപ്പ് വർഷങ്ങളായി നടത്തിയ ശേഖരണവും ഗവേഷണവും ന്യുമിസ്മാറ്റിക് സമൂഹവുമായി നടത്തിയ ഇടപെടലുകളും ചേർന്നുണ്ടായ ഫലമാണ്. ശേഖരകർ, ഡീലർമാർ, ആസ്വാദകർ എന്നിവരിൽ നിന്ന് ലഭിച്ച പിന്തുണയ്ക്കും പ്രോത്സാഹനത്തിനും വിലമതിക്കാനാവാത്ത നിർദേശങ്ങൾക്കും ഞാൻ ഹൃദയപൂർവ്വം നന്ദി രേഖപ്പെടുത്തുന്നു.

ഈ 12-ാം പതിപ്പ് പരിചയസമ്പന്നരായ ശേഖരകർക്കും പുതുതായി ആരംഭിക്കുന്നവർക്കും ഒരു വിശ്വസനീയ മാർഗ്ഗദർശകമായി തുടരുമെന്നും ഇന്ത്യൻ നാണയങ്ങളുടെ സമ്പന്നമായ പൈതൃകം കൂടുതൽ ആഴത്തിൽ മനസ്സിലാക്കാൻ സഹായിക്കുമെന്നുമാണ് എന്റെ ആത്മവിശ്വാസം.

സ്നേഹത്തോടെ,
Sainath Reddappa
രചയിതാവും ന്യുമിസ്മാറ്റിസ്റ്റും